Η ιστορία του υδρόμυλου της Μαλλιόντας

Στην κοιλάδα αυτή λειτουργούσαν υδρόμυλοι από το 1548. Ο υδρόμυλος της Μαλλιόντας, στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν ιδιοκτησία του «Λιλή», τούρκικης οικογένειας του Μεσοτόπου. Μετά την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών Ελλάδας – Τουρκίας, ο μύλος πέρασε στην ιδιοκτησία του Γιάννη και της Ευδοκίας Καταχανά.

Οι γονείς και τα εννιά παιδιά της οικογένειας ζούσαν στο μύλο και μοιράζονταν τις καθημερινές εργασίες, για την παραγωγή, τη μεταφορά του αλευριού, τη συντήρηση κτηρίου και αλεστικού μηχανισμού. Άλεθαν σιτηρά από τον Μεσότοπο και τα διπλανά χωριά: Ερεσό, Άγρα, Άντισσα, Χίδηρα. Ο μυλωνάς κρατούσε για πληρωμή το ένα εικοστό από το αλεύρι.

Η λειτουργία του μύλου διακόπηκε βίαια το 1946 στον εμφύλιο πόλεμο. Οι αρχές απαίτησαν από τους μυλωνάδες να αφαιρέσουν τη στέγη, απειλώντας διαφορετικά να κάψουν τους μύλους. Έτσι ο μύλος δεν ξαναλειτούργησε…

Η ιδέα για το ζωντάνεμα ενός νερόμυλου στην Μαλλιόντα γεννήθηκε τη δεκαετία του ΄80 αλλά μπήκε σε νέα βάση το 2001. Με τη συνεργασία των Συλλόγων «Μαλλιόντας» και «Αναγέννησης», μετά από πολύχρονη κι επίμονη προσπάθεια η τελική πρόταση εγκρίθηκε το 2019 από την ΕΤΑΛ- Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου κι εντάχτηκε στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα Leader. Στις 23 Μαρτίου 2020 το έργο ξεκίνησε.

Ποιος ζούσε εδώ στον υδρόμυλο;

Ζούσε η οικογένεια του μυλωνά, οι γονείς και τα παιδιά τους. Όλοι μοιράζονταν τις καθημερινές δουλειές, άλεθαν σιτάρι, καθάριζαν το μύλο και επιδιόρθωναν τις βλάβες.

Το κάθε σπίτι είχε τον δικό του υδρόμυλο δηλαδή;

Όχι, δεν είχε. Ο κάθε υδρόμυλος άλεθε σιτάρι για πολλές οικογένειες. Πολλοί άνθρωποι από τα γύρω χωριά έρχονταν μέχρι εδώ για να φτιάξουν το αλεύρι τους, με τη βοήθεια του μυλωνά. Για πληρωμή του έδιναν ένα τμήμα από το αλεύρι.

Πώς λειτουργεί ο υδρόμυλος;

Ένας υδρόμυλος λειτουργεί με τη δύναμη του νερού. Οι κάτοικοι κατασκεύασαν ένα μικρό φράγμα, «αμπουλή», στην κοίτη του ποταμού. Από κει διαμόρφωσαν, σκάβοντας τον ηφαιστειακό βράχο και χτίζοντας με πέτρες, κατά μήκος της δυτικής όχθης, το «μυλαυλάκι». Το νερό χρησιμοποιούνταν από τους έντεκα από τους δώδεκα μύλους διαδοχικά, αξιοποιώντας  απόλυτα το φυσικό ανάγλυφο και τις υψομετρικές διαφορές. Ο πρώτος μύλος λειτουργούσε με την ενέργεια της πρώτης πτώσης του νερού. Το νερό, αφού είχε δώσει κίνηση στον υδροτροχό, την «φτερωτή», έφευγε πάλι με φυσική ροή προς τον αμέσως επόμενο.  Μόνο ο ένας μύλος, «τ’ς Δαφνούλας», που βρίσκεται ψηλότερα από την «αμπουλή», λειτουργούσε ανεξάρτητα.

Το νερό έφτανε από το μυλαυλάκι στην κορυφή του υδατόπυργου, που στη Λέσβο ονομάζεται «κολέθρα». Στο εσωτερικό του υπάρχει ένας αγωγός με έντονη κλίση, το «βαγένι», που οδηγεί το νερό από το ψηλότερο σημείο του πύργου προς τα κάτω,  στη φτερωτή. Το βαγένι στενεύει προς τα κάτω, ώστε το νερό να πέσει πάνω στη φτερωτή οριζόντια με μεγάλη δύναμη. Στο κέντρο της φτερωτής είναι δεμένος ένας κατακόρυφος άξονας, το αδράχτι, που περιστρέφεται συγχρόνως με τη φτερωτή και συνδέεται με την πάνω μυλόπετρα. Έτσι, καθώς περιστρέφεται η φτερωτή, η κίνηση μέσω του αδραχτιού μεταφέρεται στην άνω μυλόπετρα. Η πάνω μυλόπετρα περιστρέφεται, η κάτω παραμένει σταθερή. Πάνω από τις μυλόπετρες βρίσκεται η «κοφινίδα», ένα χωνί που περιέχει τον καρπό, ο οποίος πέφτει σιγά-σιγά ανάμεσα στις μυλόπετρες.

Πώς δουλεύει ο μύλος; Δεν βλέπω κουμπιά και καλώδια…

Όλοι οι παλιοί μύλοι χρησιμοποιούσαν για να δουλέψουν ή τη δύναμη του ανέμου, οι ανεμόμυλοι, ή τη δύναμη του νερού, οι υδρόμυλοι. Στον υδρόμυλο το νερό ερχόταν από το ποτάμι και με έξυπνες κατασκευές έπεφτε με δύναμη σε έναν τροχό, την φτερωτή. Ο τροχός γύριζε και μαζί γύριζε και η βαριά μυλόπετρα, αλέθοντας το σιτάρι.