Στα ριζά του λόφου Πέζλα ο Μεσότοπος, ένα ημιορεινό χωριό των οκτακοσίων μόνιμων κατοίκων και των υπερδιπλάσιων ξενιτεμένων αγναντεύει την ανοιχτοσύνη της θάλασσας, οραματίζεται και δημιουργεί. Οι εργατικοί του κάτοικοι κάνουν τη φτωχική γη να καρπίζει. Αναπτύσσουν τις οικοδομικές δραστηριότητες, τον πρωτογενή τομέα παραγωγής – γεωργία, κτηνοτροφία, αλιεία – και τη μεταποίηση κυρίως μέσα από τη δραστηριότητα των δύο συνεταιρισμών, του Αγροτικού Συνεταιρισμού Μεσοτόπου και του Γυναικείου Αγροτοτουριστικού Συνεταιρισμού Γυναικών Μεσοτόπου. Οι Μεσοτοπίτες δημιουργούν διαχρονικά έργα κοινής ωφέλειας στηριζόμενοι στην εθελοντική, συλλογική προσπάθεια και προσφορά.

ΤΑ ΑΞΙΟΘΕΑΤΑ ΤΟΥ ΜΕΣΟΤΟΠΟΥ

ΟΙ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ

Οι ενορίες του Μεσοτόπου ήταν δύο και η κάθε μία εκκλησία έχει το δικό της ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η παλαιότερη είναι ο Άγιος Δημήτριος στο Πάνω χωριό, ο οποίος σύμφωνα με μια μαρμάρινη επιγραφή χτίστηκε το 1859, στη θέση μικρότερου ναού, που υπήρχε από το 1720 στη θέση αυτή.

Η δεύτερη, κατά σειρά αρχαιότητας, εκκλησία είναι τα Εισόδια της Θεοτόκου ή Παναγιά.  Η σημερινή είναι η τρίτη εκκλησία που χτίζεται στη θέση αυτή. Οι προηγούμενες χτίστηκαν κατά τα έτη 1755 και 1836, ενώ η σημερινή ανεγέρθη το 1870 μετά από μεγάλη πυρκαγιά που κατέστρεψε την προηγούμενη. Χτίστηκε με δωρεές εύπορων συγχωριανών, αλλά κυρίως με την εθελοντική εργασία των χωριανών μαστόρων, που άλλωστε ήταν και παραμένουν ξακουστοί στα επαγγέλματα γύρω από την οικοδομή. Έτσι ό,τι υπάρχει μέσα στην εκκλησία είναι φτιαγμένο από μεσοτοπίτικα χέρια, εκτός από το μαρμάρινο δάπεδο, που το έφτιαξε Τηνιακός μάστορας.

Οι Μεσοτοπίτες, αφότου το νησί απελευθερώθηκε από τους Τούρκους στα 1912, ονειρεύονταν να χτίσουν ένα καμπαναριό-αντίγραφο του καμπαναριού της Αγίας Φωτεινής της Σμύρνης. Αυτό το μεγαλεπήβολο σχέδιο, αν και ξεκίνησε, σύντομα εγκαταλείφθηκε λόγω έλλειψης χρημάτων. Τελικά οι συγχωριανοί αδελφοί Δημήτριος και Μιχαήλ Χονδρέλλης, μετανάστες στην Αμερική, ανέλαβαν εξ ολοκλήρου τη χρηματοδότηση της ανέγερσης του ωραίου καμπαναριού, που από τότε και έως σήμερα κοσμεί την Παναγιά.

ΤΟ ΔΗΜΟΤΙΚΟ ΣΧΟΛΕΙΟ

Το Δημοτικό Σχολείο του Μεσοτόπου αποτελεί πραγματικό στολίδι για το χωριό. Πρόκειται για ένα καλαίσθητο, νεοκλασικό κτίριο, με δύο εισόδους και το οποίο αναπτύσσεται σε δύο επίπεδα. Σε παραλληλόγραμμο σχήμα, διαθέτει ψηλοτάβανες, ευρύχωρες αίθουσες και μεγάλα παράθυρα.

Στην κυρία είσοδο μια φαρδιά σκάλα κατασκευασμένη εξ ολοκλήρου από πέτρα που την κουβάλησαν με τα χέρια τους οι χωριανοί, σε ανεβάζει στα προπύλαια του 1ου ορόφου. Εκεί πάνω σε κολώνες κορινθιακού ρυθμού στηρίζεται το τριγωνικό αέτωμα, όπου ανάμεσα στις ανάγλυφες παραστάσεις του μάς πληροφορεί ότι το έτος ανέγερσης του σχολείου ήταν το1931.

Εξάλλου μεγάλη μαρμάρινη επιγραφή πάνω από την είσοδο γράφει το ίδιο και μας πληροφορεί ότι το σχολείο χτίστηκε “τῄ αρωγῆ τοῦ κράτους”, κάτι που ισχύει κατά το ήμισυ. Η συνολική δαπάνη ανέγερσης ήταν 800.000 δραχμές και μόνο 275.000 εξ αυτών προήλθαν από το κράτος, τα υπόλοιπα ήταν προσφορές των χωριανών, έσοδα από πωλήσεις της περιουσίας του σχολείου και από κληροδοτήματα.

Ένας κήπος κατάφυτος από δέντρα και θάμνους στολίζει την εμπρόσθια πλευρά και στη μια του άκρη υπάρχει το Ηρώο του χωριού, ενώ στο πίσω μέρος υπάρχει ευρύχωρη αυλή με γήπεδο μπάσκετ που προσφέρεται για γυμναστική και εκδηλώσεις.

ΤΟ ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΟ ΜΟΥΣΕΙΟ ΜΕΣΟΤΟΠΟΥ

Σε μια μικρή πλατεία από τις πολλές του χωριού, στην “Κοπριά” συγκεκριμένα,  βρίσκεται το Λαογραφικό Μουσείο Μεσοτόπου. Από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 και κατόπιν πρωτοβουλίας του Συλλόγου «Η Αναγέννηση» και της Κοινότητας Μεσοτόπου άρχισε η συλλογή υλικού, που βρήκε φιλόξενη στέγη στην ίδρυση του Λαογραφικού Μουσείου Μεσοτόπου, σε μια προσπάθεια να αναδειχθούν και να διασωθούν στο χρόνο τα πολιτιστικά στοιχεία του τόπου.

Το σπίτι, στο οποίο στεγάζεται, με τη χαρακτηριστική μεσοτοπίτικη αρχιτεκτονική, δώρισε στην Κοινότητα Μεσοτόπου η ξενιτεμένη στην Αμερική Μεσοτοπίτισσα Βιργινία Λούκας Νικ, μακαρίτισσα πλέον. Τις εργασίες συντήρησης ανέλαβαν οι τοπικές αρχές και οι πολιτιστικοί σύλλογοι «Ο Μεσότοπος» και «Η Αναγέννηση».

Τα τελευταία χρόνια γίνεται μια συστηματική προσπάθεια από τους παραπάνω συλλόγους για ανάδειξη και αναβάθμιση του Μουσείου. Στα πλαίσια αυτής της προσπάθειας το Μουσείο ανοίγει τους θερινούς μήνες και δέχεται επισκέπτες. Επίσης κάθε χρόνο τον Αύγουστο διοργανώνονται εκδηλώσεις λαογραφικού περιεχομένου με στοχευμένες παρουσιάσεις, δρώμενα, εκθέσεις φωτογραφίας.

Στο Μουσείο ο επισκέπτης μπορεί να δει τη συλλογή, η οποία περιλαμβάνει πλήθος αντικειμένων που αντιπροσωπεύουν τον τοπικό πολιτισμό των Μεσοτοπιτών στα τέλη του 19ου και κατά τη διάρκεια του 20ου αιώνα. Εργαλεία, οικιακά σκεύη, έπιπλα, εργόχειρα, όλα από μια άλλη εποχή. Όλα τα αντικείμενα της συλλογής προέρχονται από δωρεές των χωριανών.

ΤΟ ΑΓΡΟΤΙΚΟ ΙΑΤΡΕΙΟ ΚΑΙ ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ

Το Αγροτικό Ιατρείο και το Πνευματικό Κέντρο με το Στέκι Νεολαίας και τη Βιβλιοθήκη, κοσμούν τον Μεσότοπο και προάγουν την υγεία, σωματική και πνευματική, των κατοίκων από το 1979, οπότε και εγκαινιάστηκαν.

Έως τότε, η απόσταση και οι δύσκολες συνθήκες έκαναν δύσκολη την πρόσβαση σε ιατρικές μονάδες αφήνοντας ευάλωτους τους κατοίκους όσον αφορά το αγαθό της υγείας.

Με πρωτοβουλία του Συλλόγου “Η Αναγέννηση” και χωρίς καμία κρατική επιχορήγηση, το έργο ολοκληρώθηκε μέσα σε περίπου δύο χρόνια. Το κτίριο ανεγέρθη σε οικόπεδο που δώρισε η Κοινότητα Μεσοτόπου και με συνολικό κόστος 1.713.902 δραχμών, ποσό πολύ κατώτερο του πραγματικού, χάρις στην πολυποίκιλη προσφορά του κόσμου, είτε σε εισφορές είτε σε εργασία.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΟ ΚΕΝΤΡΟ ΜΕΣΟΤΟΠΟΥ

Το ανακαινισμένο Πολιτιστικό Κέντρο του Μεσοτόπου είναι άλλο ένα στοιχείο που αξίζει να σταθεί ο επισκέπτης του χωριού και δείχνει τη διαρκή προσπάθεια των Μεσοτοπιτών να προβάλλουν τα πολιτιστικά τους δρώμενα σε έναν αντάξιό τους χώρο.

Το έργο ξεκίνησε με πρωτοβουλία της τότε Κοινότητας Μεσοτόπου και της άτυπης Πολιτιστικής Επιτροπής των φορέων του χωριού το 1990 με ποσό που προήλθε από δωρεές συγχωριανών μας και ποικίλων πολιτιστικών δραστηριοτήτων. Τα έργα συνεχίστηκαν από τους φορείς της Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ανακαινίστηκε το 2017, με χρηματοδότηση από το ΕΣΠΑ, το Δήμο Λέσβου και την Τοπική Κοινότητα. Εγκαινιάστηκε στις αρχές του 2018.

Ο αναβαθμισμένος και εκσυγχρονισμένος χώρος της μπορεί πλέον να ανταποκριθεί πλήρως σε μία σειρά από ανάγκες πολιτιστικών και ψυχαγωγικών εκδηλώσεων όπως θεατρικές και μουσικές παραστάσεις, επιστημονικά συνέδρια, διαλέξεις, συγκεντρώσεις πάσης φύσεως κ.τ.λ.

ΓΗΠΕΔΟ ΠΟΔΟΣΦΑΙΡΟΥ

Η τοπική ομάδα ποδοσφαίρου Αθλητικός Όμιλος Μεσοτόπου (ΑΟΜ) απολαμβάνει τις προπονήσεις των παικτών της και τις διοργανώσεις στο γήπεδό της. Ένα αληθινό στολίδι το γήπεδο Μεσοτόπου, στρωμένο με ωραίο χλοοτάπητα και με όλες τις απαιτούμενες προϋποθέσεις, βρίσκεται στα βόρεια του χωριού,  στη θέση Πάλιουρα, κάτω από τα επιβλητικά βράχια του Πέζλα.

Πηγές που χρησιμοποιήθηκαν:

40 χρόνια 1975-2014-Σύλλογος των απανταχού Μεσοτοπιτών Λέσβου “Η Αναγέννηση”, Δεκέμβριος 2014

“Ο κόσμος ο μικρός”, Πάνου Κοντέλλη, έκδοση του Συλλόγου “Η Αναγέννηση”, Αθήνα 1985

ΑΡΧΑΙΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΙΣΤΟΡΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ

Οι Αρχαιότητες που έχουν βρεθεί στον Μεσότοπο

Ο αείμνηστος κ. Πάνος Βαλαβάνης, συγχωριανός καθηγητής στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Αθηνών, μετά από έρευνα στην ευρύτερη περιοχή του Μεσοτόπου, συμπεραίνει πως οι αρχές της κατοίκησης στη σημερινή θέση του χωριού ανάγονται αρκετούς αιώνες πίσω και πιο συγκεκριμένα γύρω στα 1650.
Σε όλη την περιοχή όμως γύρω από το σημερινό χωριό υπάρχουν υπολείμματα που μαρτυρούν τη ζωή και τη δραστηριότητα ανθρώπων από την προϊστορική ακόμα εποχή.

Άλλωστε η περιοχή του Μεσοτόπου και κυρίως οι μικρές εύφορες κοιλάδες στα νότια του χωριού, διέθεταν όλα τα απαραίτητα στοιχεία ( καλλιεργήσιμους χώρους, νερά, θέα, απάνεμους όρμους) για να προσελκύσουν κατοίκους για μόνιμη εγκατάσταση και δραστηριότητα.  Τα παλαιότερα, μέχρι στιγμής, λείψανα στην ευρύτερη περιοχή του Μεσοτόπου βρίσκονται στη “Σείστρια” στη θέση Άγιος Ευστράτιος, μέσα στο κτήμα του Δημοσθένη Παπαβασιλείου.
Εκεί επισημάνθηκαν ερείπια οικισμού της λεγόμενης “Εποχής του Χαλκού” που χρονολογείται χονδρικά από το 3000 έως το 1600 π. Χ. 

Άλλα ευρήματα από την ευρύτερη περιοχή είναι παλιές εκκλησίες, κάστρα, απλοί τοίχοι, ή μόνο θεμέλια σπιτιών, πολλές φορές τάφοι και το πιο συχνό, πάρα πολλά κομμάτια από τα σπασμένα πήλινα τσουκάλια ή πιθάρια (όστρακα) που χρησιμοποιούσαν τότε οι άνθρωποι και σήμερα βρίσκονται σπαρμένα κατά χιλιάδες πάνω από περιοχές όπου άλλοτε υπήρχαν μικροί οικισμοί.

Αρχαιότητες του Χρούσου

Στη δυτική πλευρά του κάμπου του Χρούσου και πιο συγκεκριμένα στους πρόποδες του λόφου “Του Λαγού το Χωριό”, που βρίσκεται ανάμεσα στο χωριό “Αϊτός” και στο ακρωτήρι “Κόπανος”, υπάρχουν τα ερείπια ενός αρχαίου κτηρίου, που είναι γνωστό με το όνομα “Παλιόπυργος”. Πρόκειται για ένα ορθογώνιο οικοδόμημα διαστάσεων 9,35m x 8,70m, αλλά πολλές ξεπερνούν το 1m, με ύψος γύρω στα 0,60m.
Το οικοδόμημα είναι χτισμένο με το “ισοδομικό” σύστημα. Δηλαδή όλες οι σειρές των λίθων που τα αποτελούν, έχουν περίπου το ίδιο ύψος.
Είναι θεμελιωμένο πάνω στο φυσικό βράχο και σήμερα σώζονται μόνο τρεις σειρές λίθων, με μεγαλύτερο σωζόμενο ύψος στην ΝΑ γωνία, 1,60m. Οι τοίχοι του είναι κτισμένοι χωρίς λάσπη ή άλλο συνδετικό υλικό, σε ορισμένα μόνο σημεία σώζονται τα σημάδια από τους μεταλλικούς συνδέσμους “τζινέτια”, που χρησιμοποιήθηκαν για να συνδέσουν μερικές μόνο πέτρες μεταξύ τους, κυρίως κοντά στις γωνίες, όπου υπήρχε μεγαλύτερη ανάγκη.

Οι πέτρες που το αποτελούν είναι καλοδουλεμένες. Οι πλάγιες επιφάνειές τους, έχουν δουλευτεί με βελόνι με αποτέλεσμα μια ωραία και σφιχτή συναρμολόγηση. Ακόμα το πρόσωπό τους είναι αδρά πελεκημένο ώστε να αφήνει ένα φούσκωμα στη μέση που λέγεται “μαξιλάρι” και να δίνει στην όψη του τοίχου ξεχωριστή ομορφιά και ποικιλία. Η κατάσταση του Πύργου σήμερα δεν αφήνει πολλά περιθώρια για την αναπαράσταση της αρχικής του μορφής.
Σύμφωνα με τους αρχαιολόγους τέτοιοι πύργοι έχουν ύψος συνήθως διπλάσιο από το μήκος της μιας πλευράς τους, οπότε θα πρέπει το αρχικό του ύψος να ήταν γύρω στα 15-17m. Η είσοδος του κτηρίου θα πρέπει να βρισκόταν στη νότια πλευρά, δηλαδή προς τη θάλασσα. Το κτήριο αυτό είναι έργο οχυρωματικό, πολεμικό. Η θέση που είναι κτισμένο είναι πολύ σημαντική και δεσπόζει σε όλο τον κάμπο. Συνεπώς ο “Παλιόπυργος” είναι πράγματι ένας πύργος, ένα μικρό κάστρο, με προορισμό να παρέχει στέγη σε ολιγάριθμη φρουρά, που θα είχε κάτω από τον έλεγχό της τον κάμπο, τους δρόμους και την παραλία του Χρούσου.

Στη θέση “Αη – Γιώργης”, 150 μ. από την παραλία, ένας μικρός λοφίσκος γεμάτος με σπασμένα κεραμίδια και αγγεία είναι ό,τι απέμεινε από τα αρχαία που υπήρχαν εκεί. Μερικά στοιχεία, όπως αγκωνάρια και λίθινα κολωνάκια, οδηγούν στην υπόθεση για ύπαρξη ενός ναΐσκου με νεκροταφείο γύρω του, των βυζαντινών χρόνων.

Στην ανατολική πλαγιά του Χρούσου, προς τα Καμπιά, στη θέση “του Πανταλόνα τα Ντάμια”, υπάρχει ένα ακόμα μικρό, ερειπωμένο σήμερα, εκκλησάκι, που και αυτό έχει το όνομα Αη – Γιώργης. Το εκκλησάκι αυτό είναι κτισμένο με αρχαίο υλικό. Κάτω από την Αγία Τράπεζα υπάρχει μικρός μαρμάρινος αρραβδωτός κιονίσκος, καθώς και τμήμα από παχιά πλάκα γκρίζου μαρμάρου. Σύμφωνα και με την πληροφορία του περιηγητή Newton (1852) στην εκκλησία αυτή είδε το μαρμάρινο κιονίσκο με την τιμητική επιγραφή στον Μεγάλο Κωνσταντίνο και στους γιους του, που σήμερα βρίσκεται στο Λαογραφικό μουσείο. Αυτό μας οδηγεί στην υπόθεση ότι στην περιοχή αυτή του Χρούσου θα πρέπει να υπήρχε, στα ρωμαϊκά τουλάχιστον χρόνια, κάποιο αρχαίο οικοδόμημα, μάλλον ιερό.

Αρχαιότητες του Ποδαρά

Στη Σείστρια, τοποθεσία που συναντάμε μπαίνοντας στον Ποδαρά, βρίσκονται όσα λείψανα απέμειναν από μια παλαιοχριστιανική βασιλική, δηλαδή από μια μεγάλη εκκλησία που είχε περίπου το σχήμα της “Παναγιάς” και είχε κτιστεί κατά την εποχή της επικράτησης του Χριστιανισμού στη Λέσβο, δηλαδή τον 5ο-6ο αιώνα. Στο χωράφι διατηρούνται ακόμα, τμήμα μιας αρράβδωτης μαρμάρινης κολώνας, μαρμάρινα πυραμιδοειδή επίκρανα με ανάγλυφους σταυρούς, κιονίσκοι και αρκετά τμήματα από θωράκια, τα καλύτερα από τα οποία έχουν μεταφερθεί στο Λαογραφικό Μουσείο Μεσοτόπου. Επίσης ένα κατώφλι της εκκλησίας και μια επιγραφή χαραγμένη πάνω σε γκριζόμαυρη πέτρα με λατινικούς χαρακτήρες, χωρίς να είναι δυνατή η ανάγνωσή της. Η επιγραφή αυτή υποδηλώνει την ύπαρξη κάποιου αρχαιότερου δημοσίου κτίσματος, αφού τέτοιες επιγραφές αναφερόμενες σε αυτοκράτορα στήνονταν μόνο σε ιερά ή ναούς.

Στην ανατολική πλευρά της κοιλάδας του Ποδαρά διακρίνονται θεμέλια σπιτιών, λίθινες κυκλικές γούρνες, αρχαία τετράγωνα πλακοειδή τούβλα, κομμάτια από κεραμίδια, πιθάρια και αγγεία. Επειδή όμως τα ίχνη αυτά βρίσκονται διάσπαρτα σε μεγάλη έκταση, φαίνεται πως εδώ έχουμε να κάνουμε με μικρές οικιστικές μονάδες. Επίσης από την ίδια εποχή ίσως προέρχεται και τμήμα τοίχου κτισμένο με τούβλα και κουρασάνι, καθώς και ένας τάφος που βρίσκονται λίγα μέτρα ΒΑ της βασιλικής. Λίγες δεκάδες μέτρα μακριά από τα πεύκα της Σείστριας, στη θέση “Παλιάλωνα”, το έδαφος είναι γεμάτο με σπασμένα αγγεία και πιθάρια. Το είδος αυτών των κεραμικών μαρτυρά την ύπαρξη στο μέρος εκείνο ενός μικρού προϊστορικού οικισμού, το μεγαλύτερο μέρος των σπιτιών του οποίου καταστράφηκε. Στον ίδιο χώρο βρέθηκαν ακόμη τρία λίθινα προϊστορικά εργαλεία καθώς και πολλά πήλινα σφοντύλια από αδράχτια. Έχουμε λοιπόν εδώ ένα προϊστορικό οικισμό αγροτικού-κτηνοτροφικού μάλλον χαρακτήρα. Η εύρεση σφοντυλιών υποδηλώνει την ενάσκηση κάποιας οικοτεχνίας σχετικής με κατεργασία μαλλιού, μπαμπακιού και άλλων υλών.

Αρχαιότητες του Ταβαρίου

Από τυχαίες ανασκαφές βρέθηκε τμήμα ενός αρχαίου οικισμού κοντά στον ποταμό. Οι πληροφορίες γύρω από την ανασκαφή αυτή είναι συγκεχυμένες, αλλά το μόνο που μπορεί να πει κανείς είναι ότι τα πιθάρια προέρχονται από την αποθήκη αρχαίου σπιτιού, σίγουρα προχριστιανικού οικισμού. Στη ΒΔ πλευρά της κοιλάδας του Ταβαρίου, “στ’ Αλώνια”, που βρίσκονται 2-3 αλώνια καμωμένα με μεγάλους αρχαίους λιθόπλινθους από λεσβιακό τραχείτη που σώζουν αυλάκια για μεταλλικούς συνδέσμους. Το πιο ενδιαφέρον όμως στοιχείο είναι ότι σε ένα διάδρομο, στη δυτική πλευρά ενός νταμιού, σώζεται στη θέση του αρχαίο θεμέλιο τοίχου. Όλα αυτά λοιπόν τα ευρήματα συνηγορούν στη βεβαίωση της ύπαρξης ενός μεγάλου οικοδομήματος.